De wormcyclus van maagdarmwormen bij geiten bepaalt in grote mate de wormdruk op een weide. Wie begrijpt hoe deze levenscyclus verloopt, begrijpt ook waarom rotatiebegrazing zo’n krachtig hulpmiddel is om geiten gezond te houden.
Maagdarmwormen maken van nature deel uit van het ecosysteem waarin geiten leven. Een volledig wormvrije geit bestaat niet en is ook niet het doel. Het doel is om de wormdruk voldoende laag te houden, zodat de dieren een natuurlijke weerstand kunnen opbouwen en gezond blijven.
Voor veel geitenhouders is wormbeheer dan ook één van de belangrijkste redenen om met rotatiebegrazing te werken. Dat is niet verwonderlijk. Een hoge wormdruk kan leiden tot groeivertraging, verminderde melkproductie, bloedarmoede, vermagering en in ernstige gevallen zelfs sterfte.
Duurzaam wormbeheer gaat echter veel verder dan ontwormen op het juiste moment. De sleutel ligt in het begrijpen van de wisselwerking tussen de geit, de parasiet en de weide. Pas wanneer je die biologische samenhang begrijpt, wordt duidelijk waarom rotatiebegrazing zo’n doeltreffend hulpmiddel is om de besmettingsdruk op een natuurlijke manier te beperken.
Geiten zijn eigenlijk geen echte grazers
Een belangrijk verschil tussen geiten en veel andere landbouwhuisdieren wordt vaak onderschat.
De voorouders van onze tamme geiten leefden in bergachtige gebieden waar gras slechts een klein deel van het beschikbare voedsel vormde. Geiten ontwikkelden zich daarom als browsers: dieren die vooral bladeren, jonge scheuten, twijgen, kruiden en struiken eten. Ze besteden veel tijd aan het selecteren van voedsel en eten van nature op verschillende hoogtes.
Paarden, runderen en schapen zijn daarentegen vooral grazers. Zij nemen het grootste deel van hun voedsel op dicht bij de bodem.
Dat verschil heeft belangrijke gevolgen voor de blootstelling aan maagdarmparasieten. De meeste infectieuze wormlarven bevinden zich namelijk in de onderste centimeters van de vegetatie. Door hoger te eten, vermijden wilde geiten van nature een deel van deze besmetting.
Op intensief begraasde productieweiden verandert die situatie volledig. Wanneer geiten gedwongen worden om gras zeer kort af te grazen, eten ze precies daar waar de concentratie infectieuze larven het hoogst is. Vanuit evolutionair standpunt bevinden ze zich dan in een omgeving waarvoor ze minder goed aangepast zijn.
De belangrijkste maagdarmwormen
Hoewel bij geiten tientallen parasietensoorten kunnen voorkomen, veroorzaken enkele soorten het grootste deel van de gezondheidsproblemen.
Haemonchus contortus
evreesde parasiet bij geiten. De volwassen worm leeft in de lebmaag en voedt zich met bloed.
Een zware besmetting kan leiden tot:
- ernstige bloedarmoede;
- vermagering;
- verminderde melkproductie;
- zwakte;
- sterfte.
Een vrouwelijke worm kan dagelijks duizenden eieren produceren. Onder warme en vochtige omstandigheden kan de volledige levenscyclus van ei tot infectieuze larve minder dan één week duren. Dat verklaart waarom deze worm vooral tijdens warme zomers zo’n groot risico vormt.
Teladorsagia circumcincta
Ook deze soort leeft in de lebmaag. De lebmaag is de “chemische fabriek” van de herkauwer. Hier wordt het voedsel voorbereid op de verdere vertering.
Teladorsagia circumcincta beschadigt de maagklieren in de lebmaag. Daardoor:
- wordt minder maagzuur geproduceerd;
- verloopt de eiwitvertering minder efficiënt;
- neemt de voederopname af;
- groeien dieren trager.
Het is dus een parasiet die vooral de vertering verstoort. De symptomen zijn vaak sluipend en worden gemakkelijk onderschat.
Trichostrongylus-soorten
Trichostrongylus-soorten leven voornamelijk in de dunne darm.
Ze beschadigen het darmslijmvlies, waardoor:
- voedingsstoffen minder goed worden opgenomen;
- diarree kan ontstaan;
- de voederefficiëntie afneemt;
- jonge dieren achterblijven in groei.
De schade ontstaat dus na de lebmaag, tijdens de opname van voedingsstoffen.
Wat zien geitenhouders in de praktijk?
In werkelijkheid zijn besmettingen bijna nooit zuiver. Een mestonderzoek toont vaak een mengeling van verschillende strongyliden. Een geit heeft dus zelden alleen Teladorsagia of alleen Trichostrongylus.
Daarom spreken dierenartsen vaak over een strongylidencomplex: meerdere wormsoorten die samen de gezondheid en prestaties van het dier beïnvloeden. Dat is ook de reden waarom mestonderzoek meestal alleen “strongyle-type eieren” rapporteert en niet onmiddellijk de exacte soort.
De levenscyclus van een maagdarmworm
Rotatiebegrazing werkt alleen omdat ze inspeelt op de levenscyclus van de worm.
De cyclus verloopt in vier stappen:
- Eieren in de mest
Volwassen wormen produceren eieren die via de mest op de weide terechtkomen. - Ontwikkeling van larven
Bij voldoende vocht ontwikkelen de eieren zich tot larven. In dit stadium leven ze nog in of vlak bij de mest. - Het infectieuze L3-stadium
Na enkele vervellingen ontstaat de infectieuze L3-larve. Regen, dauw en vochtfilms helpen deze larven om zich vanuit de mest over de vegetatie te verspreiden. - Opname door de geit
Tijdens het grazen worden de larven opgenomen. In het maagdarmkanaal ontwikkelen ze zich tot volwassen wormen en begint de cyclus opnieuw.
Juist dit infectieuze L3-stadium bepaalt de wormdruk op een perceel.
Waarom kort gras een groter risico vormt
Een belangrijk inzicht uit het onderzoek naar maagdarmparasieten is dat de meeste L3-larven zich slechts enkele centimeters boven de bodem bevinden.
Wanneer een perceel zeer kort wordt afgegraasd, neemt de kans toe dat geiten grote aantallen infectieuze larven opnemen.
Dat verklaart waarom:
- overbegraasde percelen een hoger risico vormen;
- structuurrijke vegetaties vaak veiliger zijn;
- geiten beter presteren wanneer ze ook bladeren, struiken en jonge scheuten kunnen opnemen.
Voor ons is een gevarieerd landschap daarom veel meer dan een verrijking van het voedselaanbod. Het sluit ook beter aan bij het natuurlijke foerageergedrag van geiten.
Waarom rustperiodes werken
Wanneer geiten een perceel verlaten, verdwijnen de wormlarven niet onmiddellijk.
Hun overleving hangt af van verschillende factoren, waaronder:
- temperatuur;
- luchtvochtigheid;
- UV-straling;
- vegetatiestructuur.
Afhankelijk van de omstandigheden kunnen infectieuze larven weken tot zelfs enkele maanden overleven.
Daarom zijn korte rustperiodes vaak onvoldoende om de besmettingsdruk werkelijk te verlagen. Langere rustperiodes geven meer larven de kans om af te sterven voordat de geiten terugkeren.
Dit is één van de redenen waarom wij streven naar een minimale rustperiode van ongeveer zeventig dagen. Die periode is geen absolute wetenschappelijke norm, maar een bewuste keuze die past bij onze beperkte kudde, de beschikbare oppervlakte en onze doelstellingen rond natuurbeheer.
Gemengde begrazing als extra hulpmiddel
Op Het Naanhof combineren we onze Vlaamse geiten met Shetlandpony’s. Dat is niet alleen praktisch, maar sluit ook aan bij een principe dat in de wetenschappelijke literatuur bekendstaat als mixed-species grazing.
De meeste belangrijke geitenparasieten kunnen zich niet verder ontwikkelen in paarden. Omgekeerd zijn geiten geen geschikte gastheer voor de meeste paardenwormen.
Wanneer een perceel na de geiten tijdelijk door pony’s wordt begraasd:
- wordt het beschikbare gras verder benut;
- krijgen geitenparasieten minder kansen om hun levenscyclus voort te zetten.
De pony vormt als het ware een biologische “doodlopende straat” voor veel geitenparasieten.
Kunnen planten helpen?
De laatste jaren groeit de belangstelling voor planten die mogelijk een ondersteunende rol kunnen spelen bij het beperken van maagdarmparasieten.
Vooral soorten die rijk zijn aan gecondenseerde tannines, zoals esparcette, worden intensief onderzocht. Ook houtige gewassen zoals wilg, hazelaar, braam, eik en meidoorn bevatten bioactieve stoffen die mogelijk een invloed hebben op de ontwikkeling van parasieten of op de weerstand van het dier.
Hoewel de eerste onderzoeksresultaten veelbelovend zijn, zijn de effecten sterk afhankelijk van de plantensoort, de opgenomen hoeveelheid en de samenstelling van het volledige rantsoen. Deze planten vormen daarom geen alternatief voor goed wormbeheer, maar kunnen wel een waardevolle aanvulling zijn binnen een gevarieerd voedselaanbod.
Ook op Het Naanhof willen we hiermee experimenteren. Zo zaaien we op enkele percelen onder meer Esparcette in en geven we bewust ruimte aan soorten zoals boerenwormkruid. Via regelmatige wormonderzoeken willen wij in de toekomst kijken of we er effect van zien bij onze geitjes
Geïntegreerd wormbeheer
Steeds vaker worden wereldwijd wormen gevonden die ongevoelig zijn geworden voor één of meerdere ontwormingsmiddelen. Die toenemende resistentie maakt duidelijk dat regelmatig ontwormen alleen geen duurzame oplossing is.
Daarom kiezen wij voor een geïntegreerde aanpak, waarbij verschillende maatregelen elkaar versterken:
- rotatiebegrazing;
- voldoende lange rustperiodes;
- een aangepaste veebezetting;
- regelmatige mestonderzoeken;
- gericht ontwormen wanneer dat nodig is;
- een gevarieerd voedselaanbod;
- aandacht voor de algemene gezondheid en weerstand van de dieren.