Slapen geiten eigenlijk wel? Wat er ’s nachts in de kudde gebeurt

Het korte antwoord: ja, geiten slapen

Geiten slapen wel degelijk, maar hun slaap lijkt weinig op onze lange, aaneengesloten nachtrust. Mensen slapen doorgaans één lange periode per etmaal. Geiten verdelen hun rust over meerdere kortere perioden. Dat noemen onderzoekers een polyfasisch slaappatroon.

In een klassiek onderzoek waarbij de hersenactiviteit van geiten werd gemeten, duurden slaapepisoden overdag gemiddeld slechts ongeveer vijf minuten. De dieren wisselden geregeld tussen wakker zijn, rusten, herkauwen en slapen. Daardoor kan een geit die een groot deel van de nacht lijkt te rusten, tussendoor toch regelmatig wakker worden.

Wetenschappers konden bij geiten bovendien verschillende slaapstadia herkennen. Naast gewone of NREM-slaap vertonen geiten ook REM-slaap, de slaapfase die bij mensen sterk verbonden is met dromen. We weten uiteraard niet waarvan een geit droomt, maar haar hersenen doorlopen dus wel een slaapfase die vergelijkbaar is met onze droomslaap.

Liggen is niet hetzelfde als slapen

Dat onderscheid is belangrijk. Geiten kunnen urenlang verspreid over de dag en nacht neerliggen, maar slechts een deel daarvan is werkelijke slaap. Veel van de tijd zijn ze aan het herkauwen. Daarbij brengen ze eerder opgenomen voedsel opnieuw naar de mond om het verder fijn te kauwen.

De nacht is vooral een afwisseling van rust en activiteit

Onderzoek met bewegingssensoren bij melkgeiten bevestigt dat geiten doorgaans hun langste ononderbroken ligperioden tijdens de nacht hebben. De langste rustperioden werden gemeten tussen middernacht en zes uur ’s morgens. Zelfs dan ging het niet om één lange slaap: de dieren stonden geregeld op en wisselden rust af met andere activiteiten.

In het onderzoek duurde de langste gemiddelde ligperiode ongeveer 52 minuten. Over een volledig etmaal gingen de geiten tientallen keren liggen en weer staan. De nacht is voor een geit dus geen aaneengesloten blok slaap, maar een mozaïek van rusten, herkauwen, korte slaapepisoden en wakker zijn.

Ook herkauwen volgt een duidelijk etmaalritme. Recent onderzoek vond bij geiten een uitgesproken nachtelijke piek in herkauwactiviteit. De onderzochte dieren herkauwden gemiddeld ongeveer 281 minuten per etmaal. Een flink deel van de nacht wordt dus niet slapend, maar rustig herkauwend doorgebracht.

Waarom gaan onze geiten tijdens de hitte ’s nachts grazen?

Geiten zijn van nature vooral overdag actief, maar hun dagindeling ligt niet volledig vast. Ze kunnen hun gedrag aanpassen aan de temperatuur, de beschikbaarheid van voedsel, het licht en de dagelijkse verzorgingsmomenten.

Bij warm weer zorgt bewegen, grazen en verteren voor extra lichaamswarmte. Door tijdens de heetste uren minder actief te zijn, proberen geiten hun warmtebelasting te beperken. Ze zoeken schaduw op, bewegen minder en kunnen hun voeropname tijdelijk verminderen. Zodra het ’s avonds afkoelt, wordt het energetisch gunstiger om opnieuw te gaan grazen.

Een uitgebreide wetenschappelijke review over hittestress bij geiten beschrijft dan ook een daling van activiteit en voeropname bij hoge temperaturen. Tegelijk stijgen onder meer de ademhalingsfrequentie en de behoefte aan water, omdat de dieren hun overtollige lichaamswarmte moeten afvoeren.

Een vergelijkbare verschuiving werd aangetoond bij de alpensteenbok, een wilde verwant van onze huisgeit. Onderzoekers volgden 47 dieren gedurende veertien jaar met gps-halsbanden en bewegingssensoren. Na warmere dagen werden zowel mannelijke als vrouwelijke dieren ’s nachts actiever. De dieren zochten als het ware niet alleen een koelere plek, maar ook een koeler tijdstip op.

Hoewel een alpensteenbok geen Vlaamse geit is, ondersteunt dit wel wat wij momenteel waarnemen: geitachtigen kunnen een deel van hun activiteit naar de koelere avond en nacht verschuiven wanneer het overdag te warm wordt.

Slapen ze dan minder tijdens een hittegolf?

Dat kunnen we op basis van onze observaties alleen niet besluiten. Onze geiten kunnen hun slaap immers over andere momenten van het etmaal verdelen. Wanneer ze overdag lang in de schaduw liggen, kunnen daar korte slaapepisoden tussen zitten. Een deel van de gemiste nachtrust kan dus overdag worden ingehaald.

Bovendien betekent nachtelijk grazen niet dat ze de hele nacht actief blijven. Waarschijnlijk wisselen ze korte graasperiodes af met rusten en herkauwen. Precies omdat geiten polyfasisch slapen, kunnen ze hun dagindeling behoorlijk flexibel aanpassen.

Er is nog relatief weinig onderzoek waarbij de echte slaapstadia van vrij rondlopende geiten gedurende meerdere volledige etmalen werden gemeten. Uitspraken zoals “een geit slaapt precies vijf uur per dag” zijn daarom minder stevig wetenschappelijk onderbouwd dan vaak wordt voorgesteld. Ligduur, rustduur en echte slaapduur zijn namelijk niet hetzelfde.

Wat betekent dit voor Het Naanhof?

Het nachtelijke grazen van onze geiten lijkt voorlopig een logische aanpassing aan de hitte. Ze benutten de koelere uren om te eten en beperken hun activiteit wanneer de warmtebelasting het grootst is.

Tijdens warme perioden zorgen we er daarom voor dat ze hun eigen ritme zoveel mogelijk kunnen volgen. Dat betekent:

• voortdurend toegang tot vers drinkwater;
• voldoende schaduw en een goed geventileerde stal;
• vrije toegang tot de wei tijdens de koelere avond- en ochtenduren;
• zo weinig mogelijk verstoring tijdens hun rustmomenten;
• extra aandacht voor hijgen, lusteloosheid, verminderde voeropname en andere tekenen van hittestress.

Onze geiten slapen dus wel degelijk. Alleen doen ze dat niet noodzakelijk wanneer wij slapen, en al helemaal niet acht uur lang aan één stuk. Hun nacht bestaat uit korte perioden van slaap, rust, herkauwen en zeker tijdens een hittegolf, nog een late wandeling naar de wei.

Misschien is de beste conclusie dan ook: een geit heeft geen vaste bedtijd. Ze past haar ritme aan aan haar omgeving en tijdens warme zomerdagen begint haar avond soms pas wanneer die van ons bijna voorbij is.

Geraadpleegde bronnen

• Klemm, W.R. (1966). Sleep and Paradoxical Sleep in Ruminants. Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine, 121(2). Dit klassieke EEG-onderzoek toont aan dat geiten zowel gewone slaap als REM-slaap vertonen en dat hun slaapepisoden kort en verspreid zijn.
• Sugawara, H. (1971). Electroencephalograms in Ruminants. I. EEG of Goats. Japanese Journal of Veterinary Science, 33(1), 25–37. Onderzoek naar de hersenactiviteit en slaapstadia van geiten, waaronder REM-slaap.
• Maurmann, I. & Bernau, M. (2023). Circadian Lying Behaviour Assessed in a Commercial Mixed Horned Dairy Goat Herd. Ruminants, 3(2), 111–120. Studie met bewegingssensoren waaruit blijkt dat geiten hun langste ligperioden ’s nachts vertonen, maar vaak gaan liggen en weer opstaan.
• Beniaich, Y. et al. (2024). Daily Rhythm of Rumination in the Goat (Capra hircus) Is Not Driven by Feeding. Onderzoek naar het 24-uursritme van herkauwen en activiteit. De geiten herkauwden gemiddeld 281 ± 37 minuten per etmaal, met een duidelijke nachtelijke piek.

• Danso, F. et al. (2024). Effects of Heat Stress on Goat Production and Mitigating Strategies: A Review. Animals, 14(12), 1793. Overzichtsartikel over de lichamelijke en gedragsmatige reacties van geiten op hitte, waaronder minder activiteit en een lagere voeropname.