Wie op internet informatie zoekt over het houden van geiten, kan moeilijk om koper bij geiten heen. In artikels, Facebookgroepen en YouTube-filmpjes duiken voortdurend koperbolussen, koperinjecties, koperhoudend krachtvoer, losse mineralen en likstenen met koper op. Vooral in Amerikaanse informatiebronnen lijkt extra koper soms bijna een standaardonderdeel van de geitenhouderij.
Ook wij werden daar als beginnende geitenhouders onzeker van. Kregen onze geiten wel voldoende koper? Moesten we preventief iets extra geven? Om zeker niets tekort te doen, kozen we voor geitenvoer met koper, losse mineralen en een koperhoudende liksteen.
Tot we ons afvroegen hoeveel koper onze geiten op die manier samen werkelijk binnenkregen. We gingen kritischer kijken naar de samenstelling van het volledige rantsoen en raadpleegden wetenschappelijke bronnen. Daaruit bleek een veel genuanceerder verhaal.
Geiten hebben inderdaad meer koper nodig en verdragen doorgaans ook meer koper dan schapen. Maar daaruit volgt niet dat elke geit extra koper nodig heeft. Koper is een essentieel spoorelement, maar de grens tussen voldoende, te weinig en langdurig te veel is niet onbeperkt. Bovendien bepalen ook andere mineralen hoeveel koper een geit werkelijk kan opnemen.
Extra koper geven zonder het volledige rantsoen te bekijken, is daarom niet automatisch verstandig. Koper is onmisbaar, maar bij mineralen is meer zelden vanzelfsprekend beter.
Een klein mineraal met grote gevolgen
Koper is maar in zeer kleine hoeveelheden aanwezig in het lichaam van een geit. Toch is het onmisbaar. Verschillende enzymen kunnen zonder voldoende koper hun werk niet goed uitvoeren. Omgekeerd kan ook een langdurige overmaat schadelijk zijn.
Waarom hebben geiten dan meer koper nodig dan schapen, waarom verdragen ze er doorgaans meer van en wanneer wordt extra koper een risico? Het antwoord ligt in hun stofwisseling, hun voeding en mogelijk zelfs gedeeltelijk in hun evolutionaire verleden.
Koper is een spoorelement
Koper is een zogenoemd spoorelement: een geit heeft er slechts milligrammen van nodig, maar het speelt een rol in tal van biologische processen. Koper maakt onder meer deel uit van enzymen die betrokken zijn bij:
- de productie van energie in de lichaamscellen;
- het transport en de benutting van ijzer;
- de vorming van rode bloedcellen;
- de opbouw van botten, huid en bindweefsel;
- de werking van het zenuwstelsel en het afweersysteem;
- de bescherming van cellen tegen oxidatieve schade;
- de vorming van melanine, het pigment in huid en haren.
Bij een langdurig kopertekort kunnen dan ook uiteenlopende problemen ontstaan. Mogelijke verschijnselen zijn een vertraagde groei, bloedarmoede, een verminderde weerstand, een ruwe of verkleurde vacht en afwijkingen aan huid, botten of zenuwstelsel. In een langdurige experimentele studie bij geiten werden bij kopertekort onder andere veranderingen aan lever, huid en alvleesklier vastgesteld.
Vooral de verkleuring van de vacht is bekend. Het enzym tyrosinase heeft koper nodig om melanine te produceren. Bij donkere geiten kan een tekort zich daardoor uiten als een vale of roestbruine verkleuring. Dat is echter slechts een mogelijk signaal en geen bewijs van kopertekort. Parasieten, een onevenwichtige voeding en andere gezondheidsproblemen kunnen eveneens een doffe of verkleurde vacht veroorzaken.
Hebben geiten werkelijk meer koper nodig?
Voor geiten wordt doorgaans een hogere koperconcentratie in het rantsoen aanbevolen dan voor schapen. Afhankelijk van leeftijd, groei en productie worden voor geiten vaak waarden van ongeveer 15 tot 25 milligram koper per kilogram droge stof genoemd. Voor schapen ligt de aanbevolen hoeveelheid meestal rond 5 tot 8 milligram.
Toch is de uitspraak dat geiten simpelweg “meer koper verbruiken” te eenvoudig. Het verschil zit niet alleen in de behoefte van de lichaamscellen, maar vooral in de manier waarop beide diersoorten koper opnemen, opslaan en uitscheiden.
Schapen houden opgenomen koper bijzonder efficiënt vast. Ze slaan het op in hun lever en kunnen hun uitscheiding via de gal maar beperkt verhogen wanneer de opname stijgt. Daardoor kan koper zich bij schapen ongemerkt opstapelen. Wanneer plots veel opgeslagen koper uit de lever vrijkomt, kan een ernstige en soms dodelijke kopervergiftiging ontstaan.
Geiten lijken koper minder sterk vast te houden en kunnen een hogere opname doorgaans beter verwerken. Dat verschil werd duidelijk aangetoond in een experiment waarbij jonge geiten en lammeren vergelijkbare hoeveelheden extra koper kregen. De levers van de lammeren stapelden uiteindelijk zes tot negen keer meer koper op dan die van de geiten. Sommige lammeren naderden een hemolytische crisis, terwijl de geiten geen gewichtsverlies of klinische vergiftigingsverschijnselen vertoonden.
Het is dus niet alleen de geit die bijzonder is. Vooral het schaap beschikt over een uitzonderlijk zuinige, maar daardoor ook risicovolle koperhuishouding.
Een erfenis van hun wilde voorouders?
De oorsprong van dat verschil heeft waarschijnlijk te maken met de verschillende voedselstrategieën die schapen en geiten tijdens hun evolutie ontwikkelden.
De voorouders van schapen leefden voornamelijk in open landschappen en aten vooral grassen. Grassen bevatten gemiddeld minder koper dan veel kruiden, bladeren en jonge twijgen. Grazers krijgen tijdens het eten bovendien gemakkelijker kleine hoeveelheden grond binnen. Het ijzer in die grond kan koper in het spijsverteringskanaal binden en zo de opname verminderen.[6]
Voor een dier dat langdurig van een relatief koperarm of slecht beschikbaar aanbod leeft, is het voordelig om eenmaal opgenomen koper zo goed mogelijk te bewaren. Schapen lijken tijdens hun evolutie zo’n sterk koperbesparende stofwisseling te hebben ontwikkeld.
Geiten gingen een andere richting uit. Zij zijn geen zuivere grazers, maar selectieve mixed feeders of browsers. Ze kiezen naast gras relatief veel kruiden, bladeren, knoppen, schors en jonge twijgen. Dat voedsel kan meer koper bevatten, maar de samenstelling ervan varieert sterk. Voor de voorouders van geiten was het daarom vermoedelijk minder belangrijk om elke hoeveelheid koper langdurig vast te houden. Het vermogen om een wisselende en soms hogere koperopname te verwerken en een teveel uit te scheiden, kan juist een voordeel hebben opgeleverd.
De vermoedelijke evolutionaire ontwikkeling ziet er dus als volgt uit:
- Schapen specialiseerden zich sterker in het eten van gras.
- In een relatief koperarm voedselaanbod was een efficiënte opslag voordelig.
- Geiten aten een gevarieerder mengsel van grassen, kruiden, bladeren en twijgen.
- Zij ontwikkelden een koperhuishouding waarbij minder koper langdurig in de lever werd vastgehouden.
- Daardoor zijn schapen vandaag gevoeliger voor kopervergiftiging, terwijl geiten bij een koperarm schapenrantsoen sneller een tekort kunnen ontwikkelen.
Deze verklaring past goed bij het natuurlijke voedingsgedrag en bij de gemeten verschillen tussen beide soorten. Ze is echter niet rechtstreeks bewezen. Onderzoek bij wilde herkauwers toont dat grazers vaker een lage koperstatus hebben dan gemengde eters en browsers, maar verschillen in plantensoorten, bodem, leefgebied en stofwisseling zijn moeilijk volledig van elkaar te scheiden.[6]
We kunnen daarom stellen dat de verschillende koperhuishouding waarschijnlijk een evolutionaire aanpassing aan hun oorspronkelijke voeding is, maar niet dat dit al onomstotelijk bewezen werd.
Aanwezig betekent niet altijd beschikbaar
De hoeveelheid koper in het voer vertelt bovendien niet hoeveel koper een geit werkelijk kan benutten. Vooral zwavel en molybdeen spelen daarbij een belangrijke rol. In de pens kunnen zij reageren tot thiomolybdaten. Die verbindingen binden koper en maken het moeilijker opneembaar. Ook hoge gehaltes aan ijzer en zink kunnen de beschikbaarheid beïnvloeden.
Een geit kan daardoor op twee manieren een tekort ontwikkelen:
- bij een primair kopertekort bevat het rantsoen werkelijk te weinig koper;
- bij een secundair kopertekort is er voldoende koper aanwezig, maar wordt de opname of benutting belemmerd door andere mineralen.
Dat verklaart waarom twee geiten met ogenschijnlijk hetzelfde rantsoen toch een verschillende koperstatus kunnen hebben. Niet alleen de hoeveelheid koper, maar ook de samenstelling van het ruwvoer, het drinkwater en de opgenomen grond spelen mee.
Meer is niet automatisch beter
Dat geiten meer koper verdragen dan schapen betekent niet dat onbeperkte koperverstrekking veilig is. Ook een geit kan bij een langdurige overmaat koper in haar lever opslaan. Wanneer een grote hoeveelheid plots in het bloed terechtkomt, kunnen rode bloedcellen afbreken. Mogelijke gevolgen zijn ernstige bloedarmoede, geelzucht, donkere urine en lever- of nierschade.
Uiterlijke kenmerken zoals een vale vacht, kale staartpunt of verminderde groei zijn daarom onvoldoende reden om zomaar koperbolussen of geconcentreerde koperpreparaten toe te dienen. Ook koperwaarden in het bloed geven niet altijd een volledig beeld, omdat de belangrijkste voorraad zich in de lever bevindt.
Wat betekent dit voor onze geiten?
In de praktijk bleek het niet eenvoudig om een goed en gemakkelijk verkrijgbaar mineralenmengsel te vinden dat specifiek voor geiten is samengesteld. Mengsels voor schapen bevatten doorgaans weinig of geen toegevoegd koper, terwijl producten voor runderen of paarden niet noodzakelijk aansluiten bij de volledige mineralenbehoefte van geiten.
Onze geiten krijgen via hun voer en de aangeboden mineralen verschillende spoorelementen binnen. Daarom bekijken we voortaan niet alleen of een product koper bevat, maar ook hoeveel koper al via andere bronnen wordt verstrekt. Krachtvoer, losse mineralen en likstenen kunnen elkaar immers overlappen. Door verschillende producten te combineren, kan de totale opname ongemerkt hoger worden dan bedoeld.
We geven daarom niet automatisch nog extra koper in de vorm van bolussen, injecties of geconcentreerde supplementen. Ook een vale of roestbruine vacht beschouwen we niet als bewijs van kopertekort. Zo’n verandering kan eveneens veroorzaakt worden door verharing, parasieten, een onevenwichtig rantsoen of een ander gezondheidsprobleem.
Onze zoektocht is daarmee nog niet helemaal afgerond. We willen onze Vlaamse geiten voldoende koper aanbieden, maar tegelijk vermijden dat we uit voorzorg steeds meer koperbronnen opstapelen. De belangrijkste les uit ons opzoekwerk is dan ook: bekijk eerst het volledige rantsoen, lees de samenstelling van alle gebruikte producten en voeg alleen extra koper toe wanneer daar een goede reden voor bestaat. Bij mineralen draait het niet om zoveel mogelijk, maar om het juiste evenwicht.
Wil je meer weten over de gezondheid van (Vlaamse) geiten: Hier vind je verdere info.
Wetenschappelijke bronnen
- López-Alonso, M., & Miranda, M. (2020). Copper supplementation, a challenge in cattle. Animals, 10(10), 1890. https://doi.org/10.3390/ani10101890
- Clarkson, A.H., Paine, S.W., & Kendall, N.R. (2020). Copper physiology in ruminants: trafficking of systemic copper, adaptations to variation in nutritional supply and thiomolybdate challenge. Nutrition Research Reviews, 33(1), 43–49. https://doi.org/10.1017/S0954422419000180
- Frank, A., Danielsson, R., & Jones, B. (2001). Experimental copper deficiency, chromium deficiency and additional molybdenum supplementation in goats: pathological findings.
- National Research Council. (2007). Nutrient Requirements of Small Ruminants: Sheep, Goats, Cervids, and New World Camelids. Washington, DC: The National Academies Press.
- Zervas, G., Nikolaou, E., & Mantzios, A. (1990). Comparative study of chronic copper poisoning in lambs and young goats. Animal Production, 50(3), 497–506. https://doi.org/10.1017/S0003356100004980
- Van Ryssen, J.B.J., & Webb, E.C. (2026). Copper nutritional status of free-ranging wild ruminants in southern Africa. South African Journal of Animal Science, 56(3), 65–78. Artikel en volledige tekst
- Clauss, M., Hume, I.D., & Hummel, J. (2010). Evolutionary adaptations of ruminants and their potential relevance for modern production systems. Animal, 4(7), 979–992. https://doi.org/10.1017/S1751731110000388